Özgür İrade Var Mı?

Libet Deneyi'nden bu yana bilimin özgür iradeyi dışladığı şeklinde yorumlar yapıldıysa da günümüzde yapılan deneyler tam tersini göstermekte.

0
1814

Yemek yemek ve yürümek gibi gündelik işlerimizden, kendimizi suçlu hissettiğimiz veya başkalarının bizi sorumlu tuttuğu eylemlerimizden ne kadar sorumluyuz? Eylemlerimizin sorumluluğunu alabilecek kadar özgür müyüz?

Benjamin Libet’in Deneyi

Bu sorulara günümüzde verilen cevaplar çoğunlukla Benjamin Libet’in 1983 yılında yaptığı deneye dayandırılıyor.

Libet deneyinde katılımcıların butona basmaya karar verdikleri anı kadrana bakarak rapor etmeleri istendi

Deneyde katılımcılar bilinçli bir karar verirken beyinlerinde gerçekleşen aktiviteleri gözlemlemek amacıyla katılımcılardan kendileri karar verdikleri anda bir butona basmaları isteniyor. Bu sırada butona ne zaman basıldığını gözlemlemek için kas aktivitesini ölçen EMG cihazı ve beyin dalgalarını gözlemlemek için EEG cihazı kullanılıyor. Katılımcıların karşısına zamanı belirlemek için bir kadran yerleştiriliyor. Butona basmadan önce katılımcılardan istenen, butona basmaya karar verdikleri anda kadranın kaçı gösterdiğine bakıp hemen butona basmaları ve sonrasında bu zaman dilimini araştırmacılara söylemeleri.

Libet deneyi “hazırlık potansiyeli” olarak isimlendirilen şaşırtıcı bir sonuç ortaya koymuştu.

Butona basma anından 200 milisaniye önce kişi eyleme bilinçli olarak karar verirken, 550 milisaniye önce hazırlık potansiyeli başlıyor.

Buna göre katılımcı butona basmadan (bu zamanı kadrana bakarak bize rapor etmişti) 200 milisaniye önce butona basmaya karar verdiğinin farkına varıyor. Ancak butona basmaya bilinçli olarak karar vermeden 350 milisaniye önce (butona basmadan 550 milisaniye önce) beyinde bir aktivite meydana geliyor. Bu aktivite “hazırlık potansiyeli” olarak isimlendirilmiştir.

Hazırlık Potansiyeli

Bilinçli olarak karar vermeden önce beyinde bir aktivitenin olması, “beyindeki bu arkaplan aktivitelerinin bizim bilinçli zannettiğimiz kararlara sebep olduğu” ve “bilincin, bilinçsiz kararların algılanmasından ibaret olduğu” şeklinde yorumlar doğurdu. Bu durumda bilince sadece dışarıdan (bilinçaltından) bilgi girişi olabiliyor ancak bilinçten dışarıya bir yönlendirme olamıyordu. Bu deney hakkındaki yorumların büyük çoğunluğu özgür iradenin bir yanılsamadan ibaret olduğu şeklindeydi.

Başka Bir Deney…

Libet deneyini temel alarak 2014 yılında yayımlanan başka bir çalışmada ise, katılımcılar bir ekranın karşısına oturtularak ekrandaki bir merkeze bakmaları istendi. Ekranda sağa ya da sola bakmalarını isteyen bir işaret çıktığında katılımcılar iki yönden birine baktılar. Katılımcıların karar vermeden hemen önceki beyin dalgaları gözlendiğinde sağa bakma kararı verenlerin benzer, sola bakma kararı verenlerin de kendi içinde benzer özellik gösterdikleri görüldü. Özgür iradenin yanılsama olduğunu düşünenler bu deneyin görüşlerini kanıtladığını düşündüler.

Sandığımızdan Daha Özgürüz

Şu ana kadar yapılan deneylerde insanlardan bir karar vermeleri ve uygulamaları istenmişti. Ancak deney düzenekleri gerçek hayatı tam olarak yansıtmamakta. Çünkü gerçek hayatta bir karar verince onu uygulamak zorunda değiliz. Bir eylemden vazgeçebilme özgürlüğümüz (kimilerine göre de yanılsamamız) de var.

Yeni çalışmada bir kişinin kararıyla ilgili hazırlık potansiyeli başladığında bu kararın durdurulup durdurulamayacağı gözlenmeye çalışıldı. Schultz-Kraft tarafından 2016 yılında yapılan bu çalışmaya göre insanlar hazırlık potansiyelinden sonra başka bir karar verebiliyorlar. Ancak yine de bu kararın geri dönülmez olduğu, harekete çok yakın bir an var.

Yapılan en yeni çalışmalar, bizi özgür iradenin bir yanılsama olmadığı sonucuna götürüyor. Tüm deneyleri bir bütün olarak ele alarak bilinçaltımız tarafından yönlendirildiğimiz, ancak bu yönlendirmelerle başa çıkabileceğimiz sonucuna varmak en tutarlı yorum olacaktır.

 

Kaynaklar:

https://www.psychologytoday.com/blog/statistical-life/201612/the-misinterpretation-libet-and-our-man-in-alaska

https://www.livescience.com/46411-free-will-is-background-noise.html

http://neurosciencenews.com/neural-activity-free-will-neuroscience-1089/

https://www.sciencedaily.com/releases/2016/01/160104130826.htm

Görsel Kaynakları:

http://www.eoht.info/page/Libet+experiment

http://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/libet/

 

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here